Sự chọn lựa của chúng tôi.

Tôi hơi bất ngờ về câu đáp của anh, tuy thật lòng nhưng sao mà đau xót quá! Tôi nói: Anh chọn con đường “văn hóa” trong lúc văn hóa đang suy đồi vì sự xâm lược của văn hóa Mỹ, tôi nghĩ đó là một chọn lọc có ý nghĩa của người trí thức

Trường Trung học tư thục Nguyễn Công Trứ. Thầy chẳng thể xông pha được như các em; lại càng khó thích ứng với cuộc sống kham khổ ở bưng biền.

Năm 1954 tôi dạy học ở Tiền Giang, vừa là giám đốc Trường Trung học dân lập Nguyễn Công Trứ - ở thành phố Mỹ Tho. Tới chừng đó, dẫu muốn anh cũng không thể đứng ngoài chính trị được! Vì bởi văn hóa nào mà không mang nội hàm chính trị? Mấy năm sau, khi chiến trận dân tộc giải phóng Miền Nam Việt Nam ra đời, tôi được tin anh đã ra vùng giải phóng và đang lãnh đạo ngành giáo dục cách mạng ở một địa phương… Những nhà giáo chúng tôi đã từng có lúc ở ngã ba đường như thế, phải đứng trước những chọn lọc có quan hệ đến cả thế cục mình và hồ hết chúng tôi đã có chọn lựa đúng, đã đi đến cùng, trung thành với sự tuyển lựa của mình.

Không muốn dấn thân vào chính trị. Tôi nói: Nếu anh dạy học trò chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, lớp trẻ sẽ làm như anh dạy.

Năm 1957 tôi bị địch truy bắt, phải tạm lánh lên Sài Gòn, vừa dạy học vừa hoạt động cách mạng. Thầy không xứng với tiêu chuẩn người đảng viên cộng sản đâu! …Bẵng đi hơn 10 năm kể từ ngày tôi thoát ly gia đình vào hẳn vùng giải phóng công tác; bỗng một hôm ngồi nghe Đài phát thanh giải phóng, tôi được tin thầy, Giáo sư Nguyễn Văn Kiết, là Phó chủ toạ Liên minh các Lực lượng Dân tộc, Dân chủ và Hòa bình Việt Nam, Phó chủ toạ Chính phủ cách mạng trợ thì Cộng hòa Miền Nam Việt Nam, đảm trách Bộ Giáo dục và Thanh niên.

Nên chi các em cứ xem thầy như một cảm tình viên là được rồi. Nhưng hơn 10 năm đã qua các em lại gặp thầy ngay ở chiến khu, giữa rừng bom đạn dày đặc của quân địch…! Mười năm phải chăng thời gian đủ cho một chọn lọc xác thực và can đảm? Chắc không phải yếu tố thời gian đã quyết định cho một chọn lọc, như thầy đã dạy chúng em - khí phách và bản lĩnh Việt Nam đã giúp chúng ta làm được…”.

Ở Sài Gòn tôi có người bạn thân, cũng là nghiêm phụ, đã cùng tôi tham gia Học sinh Cứu quốc những năm đầu Nam bộ kháng chiến. Lúc đó địch chắc sẽ không để yên cho người đã dạy cho lớp thanh thiếu niên Việt Nam tư tưởng chống lại chúng.

Nhưng sức khỏe của thầy từ nhỏ đã xấu, nay càng kém. Nhưng nội hàm “văn hóa” của cái nghề dạy học của chúng ta bây giờ là gì? Phải chăng chúng ta cần nhất mực đưa vào bài giảng chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, khơi dậy nét đẹp văn hóa Việt Nam trong tâm hồn con nít, con em của chúng ta trên ghế nhà trường vùng địch chiếm, để đánh bạt những nọc độc của thứ “văn hóa” không đáng gọi là văn hóa? - Đúng vậy! Làm văn hóa thì phải như vậy.

Thầy nói chậm rãi, chân thành… như trò chuyện với những người bạn tri kỷ, dù chúng tôi là những học sinh nhỏ của thầy: - Thầy giác ngộ lý tưởng tầng lớp chủ tức là qua các chiến sĩ đồng thời là những nhà hiền triết của phong trào cách mạng. Anh sôi nổi hưởng ứng. Và chúng tôi đã đồng hành cùng dân tộc suốt nhiều thập kỷ qua, với ánh sáng của sự tuyển lựa đúng đắn ấy!  HỒNG ĐIỂU.

Ngôi trường quy tụ những anh chị em phụ thân yêu nước, chống lại chính sách “Tố cộng, diệt cộng” của chính quyền Ngô Đình Diệm, một chính quyền phát xít, gia đình trị, sản phẩm của chủ nghĩa thực dân mới kiểu Mỹ nhằm phá hoại hiệp nghị Genève, chia cắt lâu dài giang san. Chân lý mang tính khoa học đó đã là lẽ sống tinh thần của thầy.

1. Vì lẽ đó Trường Nguyễn Công Trứ bị địch đưa vào sổ đen: “Một ngôi trường Việt Cộng” ở giữa thị thành. Thật bất thần! Cơ quan tôi đóng xa nơi thầy đang ở, cũng trong vùng phóng thích, tôi mừng quá, thức suốt đêm viết cho thầy một lá thư. Anh đang soạn giáo án cho tiết dạy ngày hôm sau. Sau vài câu chuyện hàn huyên qua nhiều năm xa vắng, tôi ngỏ ý mời anh tiếp chuyện dự cách mạng với nhân cách là người trí thức yêu nước, phản đối chính sách “tố cộng, diệt cộng” của chính quyền Sài Gòn.

Thư rất ngắn: “Thân gởi em X! Thư em nhắc tôi một kỷ niệm cũ, mà sao lời thư của em dễ thương quá! Chúc em mạnh”… Cho đến nay, thầy tôi, bạn tôi đều đã đi xa, nhưng cái đáng quý của họ chính là sự lựa chọn, dù có lúc khó khăn, nhưng luôn là sự lựa chọn đúng.

Ít lâu sau, tôi nhận được thư của thầy. Anh lặng lẽ nghe tôi, mắt đăm đăm, xa xôi trong suy tư… Tôi hiểu rằng trong anh đang có cuộc đấu tranh gay gắt giữa một bên là lý tưởng, hoài bão một thời chúng tôi đã cùng nhau sôi nổi tham dự cách mạng Tháng Tám 1945 và một bên là hoàn cảnh hiện tại - nói như nhà văn Nam Cao, “sống mòn” dưới đe dọa chết người của bộ máy đàn áp kinh khủng dưới chế độ Sài Gòn.

Tôi đến thăm anh ở ngôi nhà nhỏ gần chợ Thái Bình (quận 1). Tôi không còn nhớ nguyên văn vì thời gian qua đã quá lâu, nhưng những ý chính thì tôi chẳng thể nào quên: “Thưa thầy! Ngày xưa thầy tâm tình với các em là sức khỏe của thầy không kham nổi cuộc sống gian khó, nặng nhọc ở chiến khu, mặc dù thầy chọn chân lý là chủ nghĩa từng lớp qua luận điểm khoa thuyết phục của chủ nghĩa Marx – Engels - Lênin.

Tôi có người thầy học từ những ngày còn là Học sinh - giáo sư Nguyễn Văn Kiết. Những năm đầu chống Mỹ, tôi được cắt cử đảm trách chi bộ giáo dục ở thành phố Mỹ Tho. Tôi đến thăm thầy và yêu cầu thầy tham dự hoạt động cách mạng, vì trong giảng dạy, thầy thường dẫn tư tưởng của Marx, Engels, Lênin… Thầy tiếp chúng tôi trong ngôi nhà riêng dành cho những nhà giáo lão thành.

Chúng sẽ trở nên lực lượng xung kích chống lại chế độ lệ thuộc Mỹ hiện thời. Anh nhìn tôi rất lâu, rồi chậm rãi nói: hiện giờ tôi chỉ muốn làm một nhà “văn hóa” thôi. Thầy tốt nghiệp khoa Văn và khoa Triết ở Đại học Sorbonne, Pháp, từ những năm đầu thế kỷ XX; rồi về dạy học ở Cần Thơ, Mỹ Tho. 2.