Hải quan chống buôn hay hơn bán bất hợp pháp các sản phẩm văn hóa

Đồ vật cổ của người Maya do Hải quan thu giữ. Đã có nhiều sáng kiến được các tổ chức quốc tế đưa ra nhằm ngăn chặn loại tầy này. Một chương trình có tên gọi ARCHEO do Văn phòng tình báo Hải quan khu vực Tây Âu (RILO) xây dựng với đích tăng cường tri thức cho các viên chức Hải quan về lĩnh vực này, đặc biệt là đối với với các viên chức kiểm soát thương chính và tình báo Hải quan. Mục đích chính của chương trình là giúp cơ quan thương chính tác nghiệp chống lại loại tù hãm quốc tế này. Hàng năm, có hàng nghìn tác phẩm nghệ thuật biến mất khỏi các bảo tàng, phòng trưng bày, nhà thờ, dinh thự tư hoặc các địa điểm công cộng. Các sản phẩm văn hóa như khí giới cổ, tranh vẽ, tiền xu, đồng hồ, các đồ lễ tôn giáo… thường nằm trong danh sách những sản phẩm văn hóa và cổ vật bị móc túi. Hành vi ăn trộm các sản phẩm có giá trị văn hóa cao và được làm ra từ các đời trước đang tăng dần do mức lợi nhuận cao. Có thể nói, trong những thập kỷ gần đây, loại tù đọng này dường như đã lây lan như một thứ bệnh dịch. Với quy mô và khả năng sinh lợi của loại tội nhân này, chưa có thể xác định được những thiệt hại về kinh tế đối với các nhà nước cả về mặt tài chính và ý thức. Tuy nhiên, theo các chuyên gia thì đây là loại hình buôn bán phi pháp lớn nhất trên thế giới, với trị giá lợi nhuận lên đến nhiều tỷ USD và hẳn nhiên có sức hút rất lớn đối với các tổ chức tù túng. Các hoạt động tù nhân liên tưởng đến các tác phẩm nghệ thuật và cổ vật thường gắn với hành vi tải qua biên giới. Dù là các tác phẩm nghệ thuật hay đồ cổ bị móc túi hay buôn lậu thì cũng đều được đưa ra nước ngoài để bán lấy giá cao hơn trong nước. Trong chiến dịch mới được các cơ quan Hải quan của Liên minh Châu Âu (EU) phát động, đã phát hiện nhiều mánh khoé hoạt động tinh tướng để chuyển vận các đồ cổ và tác phẩm nghệ thuật dưới hình thức xuất khẩu, nhập cảng hoặc quá cảnh EU. Các tác phẩm bị ăn cắp có thể được bán đấu giá trên thị trường chợ đen ở EU nhưng đích đến rốt cuộc thường là Hoa Kỳ hoặc Nga, những nơi vốn được coi là thiên đường cho các đồ cổ và tác phẩm nghệ thuật bị móc túi. Mánh khoé mà bọn tội nhân sử dụng để qua mặt cơ quan thương chính là không khai báo hàng hóa hoặc cất giấu chúng xen lẫn hàng hóa khác được khai báo chính thức. Ngoài ra, các sản phẩm còn được cất giấu dưới lớp vỏ ngụy trang tinh tướng, nhất là đối với các bức tranh cổ được ngụy trang dưới hình thức tranh sao chép để có thể xin giấy phép xuất khẩu của cơ quan quản lý chuyên ngành. Ngoại giả, giấy tờ chứng nhận cũng có thể bị làm giả hoặc thậm chí bọn tầy còn dùng hóa chất làm phai màu sắc tranh hòng trốn tránh sự kiểm duyệt của cơ quan chức năng. Thương chính EU đã ban bố những thủ đoạn mà bọn tù nhân thường lợi dụng để chuyển vận các sản phẩm nghệ thuật. Việc làm giả chứng từ, nhất là liên hệ đến xuất xứ hay giá trị của hàng hóa thường được dùng. Bọn tù hãm cũng thường làm giả chứng nhận đảm bảo tác phẩm không nằm trong danh sách đồ vật bị ăn trộm. Một tác phẩm nghệ thuật có thể bị làm giả lịch sử ra đời, xuất xứ và quá trình sở hữu và các thông tin đó có thể được một nhà khảo cổ hoặc sưu tầm chứng nhận. Ngoài lý do bảo vệ các di sản văn hóa, việc ngăn chặn nạn chảy máu các sản phẩm văn hóa còn liên can đến hai nhiệm vụ khác của cơ quan thương chính, đó là: chống rửa tiền và chống trốn thuế. Hiện, thương chính các quốc gia thành viên EU như Pháp, Hy Lạp, Italia và Nga đã có những biện pháp thực hành kế hoạch bảo vệ di sản văn hóa theo khởi động của EU. Tuy nhiên, việc bảo vệ các di sản văn hóa lại gặp phải nhiều vướng mắc về ngoại giao. Cụ thể như thủ tục phức tạp để đòi lại các tác phẩm nghệ thuật bị trộm cắp trong các cuộc chiến tranh thế giới vẫn tồn tại với những tranh biện giữa nhiều nhà nước. Hoặc trong năm 2003, sau cuộc chiến tại Irac, đã có hơn 15.000 đồ vật bị ngờ là đã bị ăn trộm khỏi bảo tồn nhà nước Irac. Bổn phận tiên phong trong tranh đấu chống lại nạn buôn lậu này được giao cho các cơ quan thương chính của EU. Hàng loạt sáng kiến, biện pháp được EU đưa ra nhằm ngăn chặn và chống chọi chống lại các đường dây buôn bán phạm pháp các sản phẩm văn hóa mà tiêu biểu là chương trình ARCHEO. Bên cạnh cộng đồng Hải quan EU, còn có sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế như UNESCO, Hội đồng bảo tàng Thế giới (ICOM), INTERPOL và WCO. Các công nghệ và quản lý dữ liệu đã được dùng để phục vụ chương trình này như cơ sở dữ liệu các hàng hóa bị trộm cắp của INTERPOL, cơ sở dữ liệu về luật pháp quốc gia của UNESCO, cơ sở dữ liệu HEREIN của Hội đồng Châu Âu (EC). Nhằm tuyên truyền và nâng cao nhận thức, ICOM đã đưa ra danh sách đỏ bao gồm các loại hoặc các dạng tác phẩm cần được bảo vệ. Danh sách này cảnh báo các cơ quan, tổ chức chuyên môn về các sản phẩm có thể đang trong tình trạng thương nghiệp bất hợp pháp và được cơ quan thương chính dùng trong quản lý hàng hóa xuất khẩu, du nhập.. Ngoại giả, còn có các công cụ khác khuyến nghị dành cho các thị trường thương nghiệp, luật lệ xử sự dành cho các thương nhân giao dịch các sản phẩm văn hóa hoặc đặc thù hơn là những khuyến nghị về giao dịch thương mại trực tuyến (như chỉ dẫn “Các hoạt động cơ bản liên can đến các sản phẩm văn hóa được rao bán trên Internet”). Rốt cuộc, các công cụ kỹ thuật còn gồm các chứng từ tiêu chuẩn như chứng thực xuất khẩu sản phẩm văn hóa (theo mẫu của UNESCO-WCO) và tiêu chuẩn mã nhận dạng sản phẩm- là một chuẩn kỹ thuật miêu tả thông tin tài sản văn hóa. Các cơ quan Hải quan châu Âu đã huy động nguồn lực mạnh tham gia chương trình chống buôn lậu các sản phẩm văn hóa. Tuy nhiên, việc phát hiện vết tích của các đường dây buôn lậu là rất khó khăn. Nhân viên Hải quan thường thiếu thông báo và kiến thức về các sản phẩm văn hóa cùng với khó khăn trong xác định trị giá sản phẩm, tính xác thực về nguồn gốc sản phẩm. Chương trình ARCHEO do RILO khu vực Tây Âu của WCO xây dựng hướng tới mục tiêu giúp các nhân viên thương chính khắc phục các điểm yếu trên. ARCHEO là phương tiện vận hành trên nguyên tắc thời kì thực, dùng để thảo luận thông báo và hiệp tác bảo vệ di sản văn hóa giữa các cơ quan thương chính và các cơ quan chức năng khác của nhà nước, các tổ chức quốc tế. Cũng giống như vận dụng CENcomm của WCO, ARCHEO vận hành trên Internet và được truy cập bởi một nhóm người sử dụng độc nhất vô nhị (CUG). Thông tin truyền qua công cụ này được mã hóa và bảo đảm an ninh. Người sử dụng kết nối với hệ thống phê duyệt một địa chỉ URL dùng quyền đăng nhập, mật khẩu riêng. Mục đích của ARCHEO rất rộng với lượng lớn người dùng. Các thông báo san sớt trên hệ thống cũng bao gồm các phương thức xử lý hàng vi phạm, nhận dạng sản phẩm, tài liệu đào tạo, các thông báo cơ bản về quy định luật pháp quản lý loại hàng này… Giá trị gia tăng chính của chương trình là sự kết nối giữa các chuyên gia Hải quan với các chuyên gia văn hóa trên thế giới để có thể cho phép khẳng định thực chất của sản phẩm làm cứ đưa ra quyết định xử lý chuẩn xác cuối cùng./. Khánh Minh