"Niềm say mê mới nhất tuồng trong tôi chưa bao giờ cạn"...

Cụ Nguyễn Quỳnh nguyên là bí thơ Huyện ủy Duy Xuyên, Giám đốc Đài phát thanh Quảng Nam-Đà Nẵng (cũ). Thế cục cách mạng với 65 tuổi Đảng, cụ công tác lâu năm ở ngành văn hóa, và đặc biệt, gắn bó với nghệ thuật tuồng. Trong thời gian hoạt động ở miền Bắc, cụ tham gia đội tuồng Trung ương. "Từ nhỏ, tôi rất say mê làn điệu cổ, thấm thía những câu tuồng; trong chiến tranh, bôn ba nhiều nơi, chết sống cận kề, nhưng niềm ham tuồng trong tôi không bao giờ cạn"-cụ nói. Cụ kể, sau năm 1975, ở Duy Xuyên có nhiều đội tuồng nhỏ, nhưng giữa cuộc mưu sinh khốn khó, các đội tuồng dần vắng bóng; từ năm 1980 cụ đã cho khôi phục lại các đội tuồng cơ sở này, để đến năm 1992, thành lập Hội bảo trợ tuồng Duy Xuyên. Hiện thời, Hội bảo trợ tuồng ngoài 3 ủy viên túc trực, còn có những đội tuồng cơ sở ở xã Duy Thu, Duy Châu, Duy Sơn, Duy Trung, Duy Phước, Duy Vinh, Duy Nghĩa. Cụ Nguyễn Quỳnh phát biểu trong một lễ hội ở Duy Xuyên. Đấu, năm 1996, cụ Quỳnh thành lập Đoàn tuồng Sông Thu. Hiện nay, đoàn tuồng đã có 12 người, với 9 diễn viên, trong đó có gia đình nghệ sĩ Diệu Thông (1 mẹ và 7 con) theo nghiệp tuồng cha truyền con nối. Đoàn tuồng Sông Thu có cải biên tuồng truyền thống, pha thêm các làn điệu Xuân nữ, Nam ai nên diễn rất nhẹ nhõm, dễ nghe, và hoạt động rất có hiệu quả, trở thành "thương hiệu" của văn hóa Duy Xuyên. Người Duy Xuyên, mỗi lần nhắc đến di tích nhà nước - nhà thờ Ngũ Xã Trà Kiệu là nhắc tới cụ Nguyễn Quỳnh. Từ năm 2000, cụ đã chạy vạy khắp nơi, ra Bắc vào Nam tìm tư liệu làm hồ sơ xin di tích cấp quốc gia. Công việc tưởng chừng quá sức đối với một cụ già quá thất thập như ông. Và cứ như vậy, lương hưu mỗi tháng đều hết sạch bởi những chuyến đi vận động xây dựng những đoàn tuồng cơ sở, lặn lội đến từng dài để khuyến khích giảng dạy tuồng... "Khi nào cụ cảm thấy mỏi mệt không?"-"Đôi lúc. Nhưng tôi nghĩ, tôi có điều kiện hơn nhiều người khác, và tôi biết khả năng tôi có thể làm được. Đôi lúc sự mỏi mệt khiến tôi nghĩ suy nhiều, và càng nghĩ suy, tôi càng thấy phải làm điều gì đó giữa lúc văn hóa cựu truyền đang mai một"-cụ giãi bày. Đất Duy Xuyên không phải là cái nôi của tuồng Quảng Nam, nhưng vững chắc một điều rằng, hiện nay, khi nhắc đến tuồng Quảng Nam nhiều người nghĩ ngay đến Duy Xuyên. Những gánh hát vang bóng một thời như Đức Giáo, Khánh Đức... Rồi những nhân vật được mệnh danh là "Ngũ Mỹ": Nhưng Đá, Nhưng Nguyên, Quản Lan, Cửu Vị, Quyền Ngữ hay các nghệ sĩ tuồng trứ danh như Nguyễn Nho Túy, Tống Phước Phổ... Không phải người Duy Xuyên; nhưng bây chừ, không nơi nào như Duy Xuyên có Hội bảo trợ tuồng, có cả một đoàn tuồng chuyên nghiệp, tự mưu sinh bằng cách lưu diễn mà không nhận sự trợ cấp nào. Buổi lễ ít tổng kết dự án đưa tuồng vào trường. Và tất đều do cụ Quỳnh tự thân gầy dựng. Thời kì gần đây, với sự phối hợp giữa Phòng GD-ĐT H. Duy Xuyên và Hội bảo trợ tuồng, cụ vui mừng vì đã khai triển được dự án đưa nghệ thuật tuồng vào trường. Năm 2010, cụ đề xướng dự án rồi lặn lội giả bộ VH-TT&DL để xin kinh phí, trầy trật mãi để vào tối 4-7 vừa qua, Hội Bảo trợ tuồng Duy Xuyên tổ chức đêm diễn báo cáo tổng kết chương trình "Đưa tuồng vào học đường". Qua hơn một tháng học tập tuồng tại nhà trường, các em học trò 3 trường THCS trên địa bàn huyện đã tự diễn được những vở tuồng trong sự hoan nghênh, tán dương của quần chúng. # Địa phương. Đã có 12 "diễn viên nhí" được đào tạo bài bản, là niềm hy vọng giữ gìn và bảo tàng loại hình nghệ thuật truyền thống này. Và dự án đưa tuồng vào dài sẽ được nối mở rộng trong các năm học tiếp theo. "Đấy, ai bảo các em học trò không mê tuồng nào. Người lớn mình làm như thế nào để các em mê, chứ không phải mình không làm gì cả mà cứ nói các em bỏ rơi văn hóa dân tộc. Lỗi là do người lớn mình"-cụ nói. Từ tuồng hiện đại cũng như tuồng đồ tuồng sử, đều giáo dục nhân cách cho con người phê duyệt những bản mặt phân định thiện ác rõ ràng. Chừ kiếm không ra người không cần nhìn vào những cuốn sách chép tuồng đã mục nát được lưu giữ, vẫn có thể đọc vanh vách nhưng câu tuồng của cả vai đào, vai kép, tướng... Trong các vở tuồng cổ như Sơn Hậu, Tam Nữ Đồ Vương đến những vở tuồng pho như Ngũ Hổ, Chung Vô Diệm. Do vậy, theo cụ, ngành tuồng cần phải biết nâng niu lớp trẻ. "Tôi muốn rằng, sẽ có ngày trẻ con lại sống cái thời xưa, ngoài đồng, chăn trâu, lấy lá mít chằm mũ, dùng rễ dứa kết lại làm râu, tìm những khúc củi, khúc tre làm gươm giáo, nghêu ngao diễn lại những tích tuồng tối hôm trước vừa xem. Cứ cho đó là sự tơ tưởng đi. Nhưng biết đâu có ngày thành sự thật"-cụ cười sảng khoái. Mai Thành Dũng